MERXHAN JAKUPI

I shkëputur, i larguar nga vendlindja, në mërgim, për afër 40 vjet, sa herë që vij për pushime në qytetin tim, nga mallëngjimi, nostalgjia dhe etja për të përpirë me sy çdo pamje të qytetit, dal herët në mëngjes dhe i bie pash më pash. Kaloj kryq e tërthor, me hapat e mia, nga rrugica në rrugicë, nga sokaku në sokak, nga sheshi në shesh, kudo ku në rini kalova pjesën më të lumtur të jetës.

Më ringjallen shumë kujtime, duke kaluar nëpër parajsën e rinisë sime: kasabaja orientale, dyqanet artizanale, rrugët e shtruara me kalldrëm. Ndalem e kundroj lumin Shkumbin, me ujë të bollshëm, të ftohtë e të pastër si kristal. Më kujtohet mirë trafiku i rregullt, spitalet e pastra, parqet me gjelbërim, sheshi me shatërvan, ajri i pastër, flladi dhe aroma e luleve që sjell gryka e bjeshkëve të Sharrit. Vështroj hamamin dhe Xhaminë e Larme që gjenden përballë shtëpisë sime. Këto dy monumente arkitekturore orientale ishin dikur tempulli im.

I tregoja djalit tim disa fotografi të viteve 1960-70, të cilat mahnitnin me bukurinë, pastërtinë dhe rregullin e dikurshëm dhe nuk e besonte se ky kishte qenë qyteti i sotëm i Tetovës.

Dekadat e fundit, sa herë që vij për pushime, shoh se qyteti im e ka humbur identitetin; më duket si qytet i huaj, me panoramë të zymtë e kaos urban, makina të përdorura, të importuara, të cilat në Perëndim i hedhin në varreza makinash.

Qyteti im – tani i mbushur me pluhur e ajër të ndotur, i zhytur në mjerim e varfëri, me shkolla e spitale të vjetruara, me rrugë të shkatërruara, me gropa, ku shikon qentë endacakë që vrapojnë të uritur ose gërmojnë nëpër mbeturina ushqimore dhe përbëjnë rrezik për fëmijët, që prindërit kanë frikë t’i dërgojnë vetëm në shkollë. Plehrat, togje-togje, nëpër lagje, shtojnë ndotjen e ambientit dhe rrezikun e infeksioneve. Ngado që të hedhësh sytë shikon pallate e ndërtesa shumëkatëshe monstruoze, pa asnjë planimetri e fizionomi urbane, të ndërtuara pa hapësira të domosdoshme, pa parking dhe pa leje. Betonimi, asfalti dhe ndotja e ajrit u merr frymën banorëve të qytetit. Askund nuk të sheh syri një park a lulishte me gjelbërim.

QYTETI IM ME AJËR TË NDOTUR

Qyteti im, ah! Qyteti im! Si të kanë sakatuar, t’i kanë masakruar të gjitha vlerat e trashëgiminë kulturore e kombëtare. Teqeja Harabati Baba, një ndër monumentet arkitekturore orientale të spikatura në Ballkan, është masakruar dhe është bërë gërmadhë. Qendra turistike më atraktive për ski në Ballkan – Kodra e Diellit, është shkatërruar e shndërruar në skëterrë.

Qyteti im që je duke u zbrazur! Qytet që po mbetesh pa rini, sepse të gjithë po ikin dhe po mbeten vetëm moshatarët e mi, ish-shokët e rinisë, të getoizuar, të mbyllur nëpër shtëpi ose shtyjnë kohën nëpër çajtore, duke pritur vdekjen.

PALLATI I KOBSHËM

Ajo që më ndjell shumë kujtime të ëmbla dhe nostalgji në qytetin tim është periudha e artë e viteve 1970-të. Në atë kohë, në kinematë e qytetit shijoja reklamat dhe afishet e filmave aktualë dhe të ardhshëm. Isha i pasionuar pas kinematografisë dhe nuk lija film pa parë. Te kinemaja “19 Nëntori”, në mbrëmje, çdo herë para se të fillonte premiera e filmit, shkoja me ndonjë shok ose vajzë tek ëmbëltorja “Beograd”, që tani quhet “Sirena”. Çdo herë merrja të njëjtat ëmbëlsira – një bakllava greke, një krempite italiane dhe një bozë. Te kinemaja “Bratstvo” (“Vëllazërimi”), para se të fillonte filmi, te një kioskë përballë kinemasë ishte një kopsht (lulishte), me lule perla dhe “kolltukë” (stola që për mua ishin kolltukë).

Të dielave pasdite, duke pritur orën e shfaqjes së filmit, lulishtja mbushej me ushtarë, kurse në mbrëmje vajzat dhe djemtë ulur nëpër “kolltukë” bënin dashuri.

Para disa vitesh, duke shëtitur nëpër qytet, kundroja çdo hap dhe gjurmët e qytetit të mëparshëm. Për një çast m’u kujtua lulishtja para kinemasë. Doja të shkoja të ulesha në ata kolltukë dhe të çmallesha nën hijen e një dushku apo bliri të madh. Duke kaluar rrugës kryesore, në të majtë, pashë te lulishtja një pallat. “O Zot! O Perëndi!”, thashë me vete. “Ç’masakër, ç’mëkat paskan kryer këtu këta kriminelë, këta barbarë!”.

Qyteti i fëmijërisë, qyteti i ëndrrave të mia rinore, i përrallave, lodrave, parajsa e dikurshme, hyjnesha ime që me kishte ngelur në mijëra kujtime. Larg në mërgim, i lodhur nga ëndrrat, me shpresë që të kthehem në vendlindje, për të kaluar pjesën e mbetur të jetës sime.

Qyteti im, që tani je i huaj për mua, që ke humbur tiparet, buzëqeshjen, fizionominë, shtatin. Qytet i betonizuar, i zymtë, i zhveshur, i zhytur në humnerë, qytet (që për mua) ke pushuar së ekzistuari. Qyteti im, të cilin disa mjeshtër hora, mashtrues e bastardë, të rrëmbyen, t’i nxorën sytë, ta prishën bukurinë, ta humbën lumturinë dhe, në fund, të varrosën përgjithmonë.