Libri “Shtegtimi i derrave të egër” nga Zhang Guixing, paraqet padyshim kulmin e një procesi të emancipimit të vërtetë dhe bashkëkohor të një literature në gjuhën kineze, e cila na detyron të rishikojmë kategoritë me të cilat zakonisht ballafaqohemi, duke penetruar në kontekstin e fjalës “kineze” një gjuhë, një vend dhe një popull (nëse një gjë e tillë ekziston).

Me fjalë të tjera, t’u themi: mjaft “taricheutave”  të shkruara nga duart fatale që kanë balsamosur kaq shumë strofat me katër vargje të poetëve të periudhës Tang, “Ëndrra në Pavillon Rouge” apo romanet e një Mo Yan-i, lini shiritat tuaj atje të mbuluar me myk që tashmë kanë helmuar shumë lexues fatkeqë, kthehuni mëmëdheut, vetëm atëherë do ta kuptoni realitetin për letërsinë tonë të bukur kineze”!

Imagjinoni, nëse lexuesi ynë do të thoshte se ne duam të marrim ajër të pastër e të shëndetshëm dhe jo ajër të kriptave. Atëherë, shtrohet pyetja se si do të vlerësonim këtë shkrimtar kinezo-malajzian, të mërguar në Tajvan, i cili shkroi një roman në gjuhën mandarine, ngjarja e të cilit u zhvillua në Borneo gjatë Luftës së Dytë botërore?

Para se të vazhdojmë hulumtimet tona në kuadër të studimeve të letërsisë botërore, parashtrohet pyetja, a duhet të njohim etapat e zhvillimit dhe të kaluarën e saj? Për të elaboruar gjerësisht këtë proces, duhet të kemi parasysh se letërsia e shkruar në gjuhën kineze lindi jashtë kufijve të Kinës moderne dhe u etablua në vende të ndryshme. Ajo kaloi kalvarin e mërgimit, duke promovuar vlerat e një letërsie moderne në këtë pjesë të kontinentit, përmes autorëve të saj markantë, duke përfshirë këtu edhe autorin e librit “Shtegëtimi i derrave të egër”, Zhang Guixing.

Të fillojmë me një shembull nga romani aktual ”Shtegëtimi i derrave të egër”: në këtë fshat në veri të Borneos, gjatë viteve 1930, pronarja e re e kafenesë, Chez Lolo Brioche, kalonte me orë të tëra duke lexuar gazeta në gjuhën kineze.

Shpeshherë kur ajo ballafaqohej me karaktere të ndryshme të klientëve, e thërriste kamerierin e saj për t’i ndihmuar. Ai ishte një djalë i ri, i shkolluar në një shkollë kineze në fshat dhe kishte ndjekur orët e mësimit të shkrimtarit të njohur, Mësuesi Hsiao, një studiues dhe intelektual i mirëfilltë, i cili kishte dështuar karrierën e tij në Detin e Jugut. Ai krahas punës së tij të përditshme me klientë në kafene, i ndihmonte edhe pronares së tij në jetën e përditshme kur ajo ballafaqohej me probleme.

 Në orët e vonshme të natës, tre burra nga Java shkaktuan një zhurmë të madhe në kafenenë e Lolos, duke u përleshur me një grup tjetër. Ata ishin të ndarë në dy kampe: në njërin kamp ishin emigrantët kinezë të fshatit (gjuetarët, minatorët, drurtarët) ndërsa në tjetrin ishin punëtorët nga Java, që erdhën për të punuar në platformën e naftës.

Ata zakonisht mblidhen aty në orët e vona të natës, bisedojnë, pastaj ofendojnë njëri-tjetrin, pastaj përfundojnë duke bërtitur në shumë gjuhë: Teoçeve, Minnan, Hakka, Kantoneze, Mandarine, Malajeze, Tamile…

Brenda hapësirës së reduktuar të kësaj kafeneje, shfaqen gradualisht, të kapur në pastën narrative, elementet thelbësore të cilat kontribuuan, në një moment të caktuar historik, lindjen e një letërsie sinofone nga jashtë: gazeta, media, gjuha e shkruar dhe e arsimit modern, migrime masive të popullatës dhe komunitarizëm etnik.

Të shumtë janë ata që do të ngjiten, me dëshirë ose me forcë, në bordin e anijeve (shpikja e vaporit i jep kësaj lëvizje migrimi një shkallë të paparë) në Azinë Juglindore, duke kërkuar perspektivë më të mirë jashtë kufijve të atdheut të tyre.

Por Qiellorët, siç quheshin atëherë, përbëjnë grupet vulnerabile, të privuara nga të gjitha të drejtat, pasiqë nuk mbrohen nga asnjë e drejtë juridike ndërkombëtare. Për këtë arsye, ne duhet ta kujtojmë atë gjatë gjithë historisë së saj.

Kështu që, së pari duhet vlerësuar risinë e fenomenit, kur nga traktatet e njëpasnjëshme pas Luftës së Parë të Opiumit (Nanking në 1842, Tianjin në 1858, Shimonoseki në 1895), fuqia qendrore imperialiste hapi portet e saj, krijoi konsullata dhe bëri njohjen zyrtare të subjekteve për të lëvizur lirshëm përtej kufijve të saj. Së shpejti, ata nuk do të quhen më të arratisur, tradhtarë apo endacakë, por do të përcaktohen nga një neologjizëm: “kinezë rezidentë që banojnë përkohësisht jashtë vendit” (hua-ch’iao), të cilët pastaj do të formojnë një bashkësi të re të imagjinuar kineze jashtë shtetit.

Prandaj, në këto kohëra trazirash, gjuha dhe letërsia gjithashtu do të shpiken. Duke gjykuar nga kjo, në këtë kontinent, gjatë gjysmës së parë të shekullit të 20-të, idetë, gjuha e reformatorëve në përfundimin e Perandorisë, modernizuesit e epokës republikane dhe revolucionarët komunistë, të gjithë do të bashkohen rreth një gjuhe popullore, e cila do të zëvendësonte gjuhën e vjetër klasike dhe do të lejonte koincidencën ndërmjet një gjuhe dhe vetëdijes kombëtare.

“Revolucioni letrar”, që rezulton nga Lëvizja e 4 majit 1919, në një farë mënyre kristalizon këtë moment, duke mbrojtur përdorimin e gjuhës popullore (bai hua), një të folur, ku kinezishtja do të ishte gjuha “des tireurs de pousse-pousse et des vendeurs de lait de soja”, përafërsisht e ngjashme me “frengjishten me thumba” të Port-au-Foin-it, e cila duhej të jetë si gjuhë e veprimtarëve të gjuhës franceze.

Perspektiva e ngushtë Sino-centrike, e cila ka qenë e reduktuar në kontinent, shpeshherë nuk i ka marrë parasysh e as që ka përfillur këto ide të reja për gjuhën kombëtare, të cilat më vonë do të përhapen nëpër komunitetet jashtë shtetit.

Kështu për shembull, Lëvizja e 4 Majit, e iniciuar në Pekin, ka bërë një jehonë të madhe, nga tetori 1919, në një gazetë të njohur, e themeluar në Singapor, The People’s Daily (Kok Min Jit Pao), e cila nis botimin e një suplementi letrar,me synim që të ndjekë hapat e modernizuesve dhe paralajmëron formimin e një lëvizje të ngjashme në Detin e  Jugut.

 Në të gjithë rajonin, dhe veçanërisht në Malajën Britanike, jemi dëshmitarë të një skenari arketip të ndërtimit të një identiteti nacional “për një afat të gjatë”, ose, të shërbehemi me një shprehje tjetër të Andersonit, sipas të cilit, një gjuhë standarde që mbart këtë ndërgjegje, së pari përhapet përmes mediumeve dhe shtypit nëpër  gazeta, brenda një elite të vogël të arsimuar.

Pastaj, filluan të përhapen shkollat ​​kineze, imigrantët e parë, pjesa më e madhe e tyre ishin analfabetë dhe të grupuar sipas gjuhëve të tyre rajonale, përdorimi i gjuhës standarde përhapej në një grup heterogjen. Përveç kësaj,  përhapja e shtypit kishte një rëndësi të veçantë për zhvillimin e kësaj letërsie të re,  pastaj vazhdoi 500 vite me radhë  kultivimi dhe promovimi i veprimtarisë letrare kineze në faqet kryesore të gazetave.

Njëherësh, ky vështrim i shkurtë historik na mundëson për të kuptuar se si është e mundur që në të kaluarën, të kemi mundur të lexojmë dhe shkruajmë në të njëjtën gjuhë si në Johor ashtu edhe në Kanton, duke besuar se i përkasin një komuniteti  të natyrës së njëjtë me veçori të ndryshme.

 Gjithashtu, edhe lindja e këtij nacionalizmi nga e kaluara e largët, ndihmon të kuptojmë orientimet dhe kontradiktat e atyre të cilët nga pozicioni i tyre i jashtëm u përpoqën të shkruanin në idiomën e vendosur si gjuhë kombëtare.

Para së gjithash, ky preokupim kombëtar, nacionalist, paraqet njërën nga dy tendencat kryesore që karakterizojnë letërsinë sinofone të Malajas. Autorët e parë që sapo kishin zbarkuar, kishin drejtuar sytë nga Kina, ku deri në vitin 1925, i gjithë produkti letrar ishte vetëm një kopje e moderuar e tendencave qendrore, të përfaqësuara nga Pekini dhe Shangai.

Që nga vitet e para të pavarësisë së Malajzisë (1963) e deri në ditët e sotshme, gjithmonë ka pasur një rrymë letrare që ka synuar të jetë një letërsi e mërgimtarëve.

Kjo fotografi e së kaluarës nuk do të ishte e kompletuar – vetëm me elaborimin historik të romanit “Shtegtimi i derrave të egër” – nëse nuk e marrim parasysh fillimin e luftës kinezo-japoneze në vitin 1937 në kontinent, e cila provokoi ethet patriotike në komunitetet kineze, kolonitë britanike të rajonit.

Në këtë kontekst, edhe para ardhjes së trupave të Ushtrisë Perandorake Japoneze në tokën Malajase, një pjesë e konsiderueshme e letërsisë sinofone e kësaj periudhe, ishte në një luftë të ftohtë, përhapja e sloganeve dhe lëvizjeve kontinentale, thirrjet me një jehonë  të madhe për shpëtimin e kombit, duke krijuar një “letërsi të rezistencës”  përmes teatrit, poezisë dhe romanit, ishin  imperativ kohor.

Mirëpo në vitin 1941, pushtimi suksesshëm dhe okupimi i Маlajzisë nga Japonia, për pasojë kishte ndërprerjen e përnjëhershme të përdorimit të çdo shprehje letrare kineze. Një gjë e tillë filloi pas përfundimit të luftës botërore. Por në rrethana të tilla, ku parashtrohet çështja e pavarësisë koloniale tash e tutje, paraqitet  si një zhvillim i ri me karakter politik, i cili do ta pengojë këtë ringjallje letrare, edhe pse është vërejtur paraqitja e dy tendencave kryesore.

Në vitin 1948, si pasojë e kryengritjes së fraksioneve komuniste, shpallet gjendja e jashtëzakonshme dhe prolongohet për më shumë se dhjetë vjet, gjatë kësaj kohe kemi një luftë të hapur ndaj autoriteteve malajziane të mbështetura nga Fuqia Koloniale Britanike, te Partia Komuniste e Malajzisë, e përbërë pothuajse tërësisht nga kinezo-malajzianët. Në Kinë, fitorja e Partisë Komuniste në vitin 1949, kontribuoi për të theksuar pak më shumë amalgamën ndërmjet identitetit etnik, ideologjik dhe politik, i cili për një kohë të gjatë ishte  ushqyer nga identifikimi i largët kombëtar. Ky episod sipas fjalëve të Ng Kim Chew-ut do të mbetet, “mëkati origjinal i kinezëve të Malajzisë”,  në procesin e ndërtimit të kombit post-kolonial malajzian.

Në fakt, disa vite më vonë, shtatë vite pas pavarësisë së Malajzisë, më saktësisht në vitin 1969, Politika e Re Ekonomike dhe Politika e Kulturës Kombëtare u ndalon kinezëve vendas malajzianënjë nënshtetësi të zonës së dytë, dhe në këtë kontekst refuzojnë njohjen kombëtare të çdo shprehjeje kulturore në gjuhën kineze.

Autori Zhang Guixing lindi në 1956 në Borneo, një vend pos-tkolonial, i cili ishte në proces të formimit. Ai i takon të ashtuquajturës pakicë etnike, duke përfshirë letërsinë e saj, e cila figuron më pak se 40 vite dhe është në rrugën e izolimit  sepse në këtë fazë të formimit të shteteve nacionale, e gjithë letërsia mund të konceptohej vetëm nga  konteksti i supremacisë së një gjuhe, të një populli dhe të vendlindjes së tij.

Megjithatë, ajo që ne e kemi quajtur nacionalizëm nga një  “distancë e largët” kineze, do të prodhojë një efekt tjetër, nga Tajvani, kësaj here, azil i letërsisë sinofone nga Malajzia. Kuomintang, partia që u strehua në një ishull pas disfatës,  në vitet e gjashtëdhjeta zhvilloi një politikë nacionaliste që kishte për qëllim për të promovuar arsimin nga ata që i konsideronte racistë sipas një parimi, të trashëguar nga fundi i shekullit të 19-të, si bashkë atdhetarë, ose të ashtuquajturit emigrantë të një gjaku jashtë kufijve të shtetit. Një rivendosje e tillë e marrëdhënieve të bashkëpunimit me Tajvanin, do të reflektohet veçanërisht, në nivelin letrar, në afirmimin progresiv të ashtuquajturës letërsi autoktone, duke inkurajuar autorët kinezo-malajzianë të ripërcaktojnë marrëdhëniet mes tyre, me theks të veçantë në aspektet e gjuhës së shkruar.

Kështu, qeveria tajvaneze inkurajonte emigrantët kinezë për një “kthim në vendlindjen e tyre”. Pjesa dërmuese e të rinjve kinezo-malajzianë, në  kuadër të një programi studimor (për këmbim të studentëve), shkonin kryesisht për të studiuar në këtë ishull me idenë  se po kthehen në tokat e paraardhësve të tyre, nëse jo, të paktën, mos ta harrojnë zanafillën e kulturës së tyre.

Shkuarja e Zhang Guixing-ut ne moshën 20 vjeçare në Tajvan (në vitin 1976), karakterizohet si një moment shumë i rëndësishëm historik. Ideja e kthimit kulturor së shpejti do të zhduket përpara ndryshimeve të thella në shoqërinë tajvaneze: në këtë kontekst kemi heqjen e ligjit ushtarak që në vitin 1987 dhe fillimin e një procesi me një qasje demokratike në pushtet për tajvanezët etnikë dhe afirmimin e një ndërgjegjeje kombëtare të ndarë nga Kontinenti.

Një ripërcaktim i tillë i marrëdhënieve me shtetin e Tajvanit, i cili veçanërisht në planin letrar i referohet afirmimit progresiv të të ashtuquajturës letërsi autoktone, do të inkurajojë autorët kinezo-malajzianë që të ripërcaktojnë marrëdhëniet e tyre mes dy vendeve, e sidomos në gjuhën e shkruar.

Shikuar nga ky këndvështrim, Zhang merr një pozicion të ndërmjetësuesit në mes të, në njërën anë, të romancierit të parë të njohur kinezo-malajzian, Li Yung-P’ing, i cili mbërriti në vitin 1967, veprimtaria e të cilit supozohet të jetë mes fantazisë së një Kine kulturore, të Taipeit urban dhe fëmijërisë së tij malajziane, dhe nga ana tjetër,  Ng Kim Chew, i cili mbërriti në vitin 1989, qëllimi i të cilit ishte vendosmëria ikonoklastike.

Do të shkonim shumë larg, nëse do të thoshim se te Zhang Guixing-u, vërehet një mungesë: nostalgjia për atdheun, që sjell autonominë e hapësirës letrare.

Përmes krijimit të këtij mikro-kozmosi te romani i tij “Shtegtimi i derrave të egër” në fshatin Bouk, ne veri të Borneos, (fundi i viteve 1930 deri në mbarim të Luftës së Dytë Botërore),  autori Zhang  i rikthehet të kaluarës me temat dhe historinë specifike të letërsisë kinezo-malajeze, duke ridefinuar raportet,  vendin e tij të lindjes (autori përmes kësaj vepre ka treguar se në një distancë jo shumë të largët  nga vendlindja e tij, Lutong, ekziston një vend i quajtur ” Kambrusa e derrave të egër”). 

Realizmi magjik i Zhangut përshkruhet si një rezultat i jashtëzakonshëm që nuk është arritur kurrë më parë, madje krahasuar atë edhe me realizmin parësor të ithtarëve të “ngjyrës lokale”: si p.sh. integrimi i Orang Minyak-ut, Pontianak-ut dhe krijesave të tjera mbinatyrore të magjisë së zezë malajziane, perceptimet intime të realitetit të hidhur, një realitet i mahnitur i fëmijëve, në një pëlhurë narrative besnike ndaj realiteteve materiale dhe historike të vendit.

Megjithatë, rrëfimi i Zhangut nuk ka për qëllim çrrënjosjen e këtij realiteti ose përgatitjen e ndonjë  projekti të ri kombëtar. Bazuar sipas të dhënave nga periudhat e mëhershme, nuk bëhet më fjalë për “ndërtimin e kullës së hekurt të letërsisë Sinofone në Detin e jugut”, e aq më pak për pjesëmarrjen në korpusin e letërsisë kombëtare të Malajzisë (pa përmendur atë të Kinës kontinentale ose Tajvanit). Rindërtimi i kësaj hapësire kohore, është një realitet që synon drejt një pastrimi të hapësirës letrare, me ndihmën e këtyre teknikave heretike transnacionale, që nxisin pak më shumë autonominë e saj, duke depërtuar në letërsinë botërore.

Kjo është arsyeja se pse ne mund të shohim në këtë braktisje të realizmit, një braktisje të vizionit politik mbi historinë dhe perspektivën e tij. Pa dyshim, lexuesi do të mundet të vlerësojë vetë ndjenjën e detajeve historike dhe gjithmonë domethënëse te Zhangu (deri te marka e biçikletës Kuani me fytyrë të kuqe), si dhe mjeshtrin e përshkrimit të karaktereve të personazheve në kuadër të specifikave kohore të tyre.

Autori i librit bën përshkrimin e një realiteti magjik, grotesk, absurd i cili ndërpret çdo festë të fatit kolektiv, duke i lënë vendin tërheqjes së zhgënjyer të një historie tepër njerëzore. Në realitet është gjithmonë i njëjti shikim i zhgënjyer që dominon në romanet kryesore të Zhangut, të vendosura, pikërisht, në momentet kyçe të historisë së komunitetit kinezo-malajzian.

Pa marrë parasysh,  nëse bëhet fjalë për kryengritjen komuniste në provincën e Sarawakutte “Tufa e elefantëve” (1998), e trashëguar nga migracioni dhe sistemi kolonial te“Le Chalice des singes” (2000) ose, pushtimin e Borneos nga trupat japoneze, heronjtë e rezistencës kombëtare (themeluesit e dinastive të familjeve, udhëheqësit e revolucionit) janë të gjithë tiranë të vegjël gjakatarë, mashtrues, përdhunues dhe vrasës.

Dhe nëse bëjmë një retrospektivë të shkurtë nga e kaluara, në kontekst të momenteve kyçe historike, qoftë nga këndvështrimi malajzian – pothuajse në kuptim të njëjtë që dikur për një material nga Britania aq shumë autorët kinezo-malajzianë kinezisht-folës si dhe anglisht-folës, kanë  kërkuar – gjykuar nga këto këndvështrime, përndryshe vepra e Zhangut shënon këputjen dhe merr pavarësinë e ligjërimit letrar.

Me siguri se ka shumë për të thënë, për punën intensive të autorit Yhang në kontekst të përdorimit të gjuhës në këtë libër. Pa dyshim që kjo më së miri mund të vërehet në përkthimin e këtij libri. Prandaj, mjafton për të treguar se deri në çfarë mase i përshtatet krijimtaria gjuhësore e autorit tonë lëvizjes së  hapësirës letrare.

Në kontekst të kësaj, trashëgiminë të revolucionit të gjuhës popullore më së miri mund ta vërejmë në librin “Udhëtimi në perëndim” nga Le Voyage en Occident, ose fati në humnerën e kësaj trashëgimie.

Shikuar nga këndvështrimi letrar, nga  njëra anë, kjo mund të krahasohet me dëshirën e idhtarëve të modernizmit për të ushqyer një gjuhë të re popullore në këtë roman kolosal popullor (kombëtar), këtu autori Zhang, në mënyrë të drejtpërdrejtë huazon një numër të madh  të imazheve dhe shprehjeve ( si për shembull, ndër të tjera,  vizionin halucinativ të Tortue Molle, stolat e peshqëve mbytin luspat e tyre, zogjtë palosin krahët e tyre), ndërsa nga ana tjetër, njëkohësisht bën një “melanzh” me elementet e gjalla të tekstit me jetën e përditshme të personazheve të tij, si dhe pseudonimet që fëmijët i vënë vetes (Grand Sage, Bébé Rouge) ose skenat e tyre komike teatrale, në këtë mënyrë duke kontribuar në ankorimin historik, pikërisht në momentin kur idioma kombëtare ishte në proces të ndërtimit duke iu referuar një kulture popullore.  Megjithatë, tani gjuha mund të përshkruhet jo më shumë se realiteti i një realizmi magjik, e cila në horizontin e saj ka një komunitet të determinuar, që ka të vetmin qëllim krijimin e një bote të fiksionit.

Sikurse shkrimi të ishte përgjithmonë në ndjekje të një gjahu, ai do të ishte i mbuluar vetëm se nga Hija. Dhe kjo përtej gjuhës ndaj së cilës duket përzgjedhja e gjuhës së Zhang-ut koincidon me hulumtimet shkencore, në atë që i është hequr përkatësia e pronësisë së tokës, një vend me origjinë, përpara çdo përcaktimi.

Pylli i Virgjër është ky vend, që nga romani i tij i parë “Le Chant”.  Në këtë kontekst, veprat e Zhang nuk përshkruajnë edhe aq shumë kthimin e një toke gjeografikisht të përcaktuar, ku rrëfehet fillimi i udhëtimit të tyre në një xhungël të cilën ai e quan “mëmëdhe” në parathënien e librit “Kupa e majmunëve”.

Prandaj, nëse ka një gjuhë amtare për të cilën autori, me të vërtetë aspiron, është pikërisht ajo gjuhë e cila flet për këtë xhungël: zëra natyralë të njëjtë me komunikim transparent dhe të pandryshueshëm pavarësisht nga monstruoziteti i  krijesave njerëzore dhe shkatërrimi i tyre, në këtë hapësirë ​​letrare, ata duhet të kenë gjithmonë fjalën e fundit – prova, fjala e fundit e romanit është kënga e zogjve.

(Fragmente nga vështrimi i Pierre-Mong Lim për librin “Shtegtimi i derrave të egër” nga Zhang Guixing, botuar në shqip nga Shtëpia botuese “Shkupi”, në vitin 2023)