Nga Ismail ARSLLANI
Një natë përplot yje, me një puhi bjeshke që hidhte plafin e freskisë mbi maje lisash e pullazesh, s’mund ta përthithte tërë atë vapë përcëlluese të ditë-verës në atë Kasaba që kishte lëshuar rrënjë rrëzë bjeshkëve të larta, që lidhnin kurora majash me borë deri në kohën e korrje-shirjeve të grurit, në ato fusha që kishin marrë ngjyrë ari. Në atë orë që i afrohej mesnatës, edhe taverna e Bujtinës ishte zbrazur, ndërsa llambat e vajgurit kishin mbetur pa ato shkëlqime drithëruese që hidhnin valle të stisura bashkë me xixëllonjat që kishin ardhur deri te strehët e shtëpive dhe këndonin ninulla gjumi njerëzve të krahut pas punëve të rënda të fushës dhe të bagëtisë. Vetëm në një cep të verandës vërehej një siluetë e palëvizshme, prej nga pulsonte një ngjyrë e kuqe verbuese që lozte me do xhufka tymi që merrte udhën e qiellit të hapur. Ishte Baba Dijetari, me çibukun e tij të fildishtë, mes dy gishtave të dorës së majtë, ky që kishte shtrirë këmbë në këtë kasaba që nga fillim-vera; ishte një misionar i Sulltan Abdylhamidit të Dytë, i dërguar për udhëtime hulumtimi nëpër pashallëqet e Ballkanit, gjithandej sa kishte shtrirë territore brenda kufijve perandorakë, për të grumbulluar të dhëna për jetën, kulturën, edukatën, karakterin, doket dhe zakonet e këtij mileti prej arnautësh, të cilët e quanin veten shqiptarë.
Baba Dijetari sikur kridhej thellë e më thellë në mendime, në atë errësirë të natës. Nuk i fashitej nga koka fjala e Selman samarxhiut, të cilit atë ditë i kishte bërë njëmijë e një pyetje, kur ai kishte nxjerr me aq afsh atë thënie që ishte popullarizuar në atë kasaba se: “Shqiptarin s’e ka nxjerr lokja prej barku, por Huta prej çarku!” Këto fjalë therëse që i kishte nxjerrë me një duhmë nga goja e shpirtit të tij, ishin një goditje shpate pas shpine, që i kishin lënë vragë të thella në zemrën e tij të thyer. Pse ishte prekur kaq shumë ky, i thënçin Dijetar, kur samarxhiu kishte zbuluar një të vërtetë ashtu siç e kërkonte pikërisht ai dijetar: “Ma thuaj të vërtetën dhe vetëm të vërtetën!”
Lidhja kërthizore e arnautëve me armët, në një perandori që kishte besnikëri ndaj tyre, duke emëruar njerëz prej këtij soji në poste të larta, fliste për një gacë të mbuluar që mund të merrte flakë, vriste mendjen Dijetari. Për ta flakur këtë mendim që e kishte zënë në ngërç sa ditë, Baba Dijetari kishte dalë një mëngjes të bukur në Çarshinë e Kasabasë, që t’i numërojë dyqanet për shitjen e armëve dhe punëtoritë për përpunimin e tyre. Kishte ecur e kishte ecur rrugëve, kishte futur krye dyqaneve, kishte shtruar shumë pyetje dhe kishte pirë shumë kafe, sa që ishte detyruar ta ndërpres atë kontroll të ethshëm nga dridhja e duarve. Kur kishte kalkuluar në defterin e tij, kishin dalë 48 dyqane të armëve, prej të cilëve 12 sosh ishin të të krishterëve, të cilët shitnin pushkën e quajtur “Martinkë”, ndërsa arnautët muhamedanë atë “Huta”.
Ky numër nuk e kishte shqetësuar fort Dijetarin, sepse kishte lexuar në do defterë të vjetër në Stamboll për këtë Kasaba që kishin shënuar vitin 1876, ku thuhej se brenda dite aty prodhoheshin 224 pushkë, ndërsa ato shiteshin në 450 dyqane, që për rradaken e tij ishin të pakapshme. Andaj, ky numër që doli tash ishte dhjetë herë më pak dhe qetësoi fillin e të menduarit të tij. Por një rrëfim i një armëtari kishte nxjerrë atë nga lëkura, kishte ndjerë veten si me zgjebe, pikërisht i tillë siç e kishte mbërthyer kjo sëmundje një kohë më herët dhe mezi kishte shpëtuar. Atij s’i dilnin nga mendja fjalët e dyqanxhiut me mustaqe të hollë, se nga bejlerë e agallarë ishin më të kërkuara pushkët e një lloji që mbahej sekret ndër prodhuesit e armëve, të cilët shpesh për t’i shpëtuar ndjekjeve të organeve qeveritare perandorake, filluan të prodhonin pushkën e ashtuquajtur “Bastun” dhe e kishte pikërisht formën e tij. Ishte një tytë e gjatë një arshin e diçka dhe një kthesë bishti ku mbështetej dora e pronarit. Linte përshtypjen e një bastuni, por te doreza kishte një suste të fshehur, e cila po qe se shtypej, arma sekrete në formën e bastunit shkrepte një fishek, mbase në rast vetëmbrojtjeje.
Kishte kaluar gjithë java me këto telashe. Sikundër gjithë herët e tjera, të premten që ishte ditë pushimi, Baba Dijetari s’prekte punë me dorë; s’vizitonte njerëz, miq e dashamirë, as s’i maste rrugët me hapat e tij të ngadaltë, nuk i vështronte si zakonisht njerëzit që lëviznin sokakëve, as sjelljet e tyre me njëri-tjetrin, bërtitjet e kota dhe shamatat e rastit; por vetëm meditonte për punët e javës të lënë pas. Atë ditë, me agun e parë, kishte mbushur strajcën e thurur prej kallamesh me rroba të pastra e të mbështjella me një peshqir, pastaj, gjatë rrugës, ndalej një çik bri Urës së Gurit, ku, pavetëdijshëm, kthente kryet nga të dyja anët, për ta futur kokën furishëm brenda portave të mëdha të Hamamit, një ngrehinë me disa kube të larta, me hapje rozetash në kulm, që merrnin dritë nga qielli brenda odave të larjes, me shumë ujë të nxehtë dhe bërcekë të madhësive të ndryshme, me sapun Stambolli plot parfum dhe pluhur hiri nga druri i djegur për dezinfektim, për ta bërë pastrimin e javës. S’harronte të kalojë pak çaste rituali në kthinën e vogël të djersitjes me avull, mbi pllakën e trashë të mermerit të nxehtë, ku bënte edhe seancën e masazhit nga duart e forta të një djaloshi i të njëzetave.
Kur dilte nga hamami, ndjente veten si një flutur, të lehtë e me duhmë të këndshme, përplot shëndet e rehati; kthehej rrugicave me kalldrëm për në Bujtinë, duke lëshuar pahetueshëm bisht syrit drejt dritareve me katrore të vogla të shtëpive të bejlerëve dhe agallarëve, nëse e ndiqte helbete ndonjë shikim prej së larti i hanëmeve, të cilat tashmë kishin marrë vesh për ardhjen e një mysafiri nga Stambolli, një burri të pashëm që provokonte kërshërinë e tyre.
Nga dreka, kur dielli me rrezet përcëlluese zbriste një pëllëmbë përmbi krye, Baba Dijetari falte xhumanë me miletin e mëhallëve dhe dëgjonte predikimet e imamit në të njëjtën xhami që e kishte ndërtuar për mrekulli dhe falej edhe vetë në kohën e tij një Pasha i Kasabasë, pastaj qetë-qetë, shpesh i përcjellë me miq, në muhabet e sipër arrinte te Bujtina dhe tërhiqej në dhomën e tij, për t’i vazhduar meditimet e ditës.