Ismail Arsllani

          Atë mëngjes, Kasabaja kishte një qetësi të çuditshme. Sokakëve me kalldrëm dëgjoheshin thekshëm hapat e kalimtarëve. Aty, buzë çarshisë, me shumë dyqane zejesh; prej nallbani, farkëtari, terziu e deri te shitësi i armëve të zjarrit; kallfët që vinin një orë përpara agallarëve të dyqaneve, po i stërpiknin me ujë pjesët e sokakut që kufizonin dyqanet e tyre dhe, pastaj, me do netulla të mëdha që rriteshin në fushë, pranë bostaneve, kalonin lehtas mbi pluhurin e kalldrëmit që ishte mbledhur gjatë natës nga puhia e erës.

          Në një cep të çarshisë, një fotograf me aparatin e tij të një firme të njohur gjermane, po bënte “shtrak-shtrak”, për disa herë. Pranë tij ishin ngjitur si hije, dy persona që ashiqare nuk ishin nga kjo nahije; njëri prej të cilëve, që mbante një fletore e një laps në dorë, mund të thuhet se ishte ndonjë gazetar, i ardhur nga andej ku perëndon dielli, me një veshje allafrënga. Përpara tyre zënin pozë disa persona me një qëndrim të çuditshëm, sikur rrinin gatitu para një eprori, me supe të ngritur dhe krah të lëshuar pingul, me duar gishtash mbledhur që përfundonin ngjitas xhepave të pantallonave të palara e të leckosura, me shumë arna rreth e rrotull. Ky grup i vogël prej pesë a gjashtë vetash, që rregulloheshin para aparatit të fotografit, kishin të veshur do setra që, ose kishin mangë që përfundonin ndërmjet bërrylit dhe kyçit të dorës, ose mbulonin duart deri në maje gishtash, në atë pikë vere përcëlluese. Nën setër kishin të veshur gjymlekë prej leshi të bardhë, të mbajtur ndoshta edhe nga etërit e gjyshërit e tyre, por që edhe nëse kishin arna, ato s’dukeshin. Në kokë, disa syresh mbanin fesë osmanësh, disa plis të bardhë e të zverdhur nga yndyra e kokës, disa të tjerë kasketë vere. Buzëqeshnin me një mimikri të dhembshme në fytyrë, kur fotografi bënte me shenjë se do t’i marrë në foto, me shtypjen e gishtit tregues në një suste sipër. Nja tre-katër fëmijë të moshës dhjetë apo dymbëdhjetë vjeç, me kërshëri të madhe ndiqnin këta të huaj me aparat në dorë dhe nga do që lëviznin ata, edhe këta u shkonin prapa. Kur fotografi mori t’i fotografojë dhe e drejtoi aparatin nga ana ku qëndronin fëmijët, ata si të përvëluar u derdhën në të katër anët.

          Flitej në çarshi se ky gazetar, bashkë me fotografin dhe një përcjellës kishin ardhur si pararojë para vizitës së paralajmëruar të konsujve të Austrisë dhe Rusisë në këtë Kasaba, për të cilën kishin deklaruar së fundmi në gazetën The Gardian se gjendja aty ishte kaotike, në mungesë të një pushteti qendror.

          Nga cepi jugor i çarshisë, pas pak nxori krye Baba Dijetari, me figurën e tij ekstravagante, perandorake, ndërsa përbri tij, përcillte në rrugëtim, pahetueshëm, aq sa mundej, truproja, Malësor Deda. Ata kishin dalë në çarshinë e Kasabasë për t’u takuar me usta Nazifin, esnafin që mori përsipër të sigurojë një kontingjent armësh zjarri dhe një sasi të madhe të municionit, që do të vendoseshin në Garnizonin e ri ushtarak që ishte në ndërtim diku në periferi të Kasabasë.

          “Pas tri ditësh do të mbërrijë kontingjenti i armëve, me një vargan transporti nga Vjena”, zuri fjalë usta Nazifi, i cili që kur firmosi kontratën kishte thënë që një numër bukur të mirë të armëve, sidomos të municionit, do t’i porosit nga një kompani e njohur e armëve të zjarrit në kryeqendrën e Austrisë, nga që këta armëtarët vendës s’ishin në gjendje të prodhonin një shumicë të nevojshme të armëve për një kohë aq të shkurtër sa po kërkohej, megjithëqë Baba Dijetari kishte për zemër pushkët e njohura “Huta” që prodhoheshin në Kasaba. Ndonëse disa gazeta perëndimore kishin shkruar, për politikat e tyre ditore, duke dhënë një pasqyrim të rremë për gjoja armatosjen e arnautëve, se në këtë kasaba prodhoheshin deri 40 pushkë në ditë, ato të modelit të njohur “Huta”, që kishin gjetur pazar deri në Indi e Misir, por njoftimet që i bënë prodhuesit aty ishin diku 7 pushkë në ditë.

          Baba Dijetari u rehatua në një kolltuk të butë, të cilin usta Nazifi e ruante për mysafirët e rrallë, ndërsa Malësor Deda rrinte si roje në prag të derës së dyqanit. “Për të prodhuar tytën e pushkës “Huta shqiptare”, nevojiten rreth 2 kg. hekur i butë. Një armëtar, i cili merrej vetëm me procesin e shpimit të tytës, mund të shponte brenda një dite 12 tyta pushkësh ose 15 tyta pistoletash”, njoftonte usta Nazifi për cilësitë e pushkëve të Kasabasë, për të cilat Baba Dijetari ishte interesuar me kohë. “Çmimi i një pushke të gjatë në Kasaba lëviz prej 500 deri 1000 groshë, që do të thotë 5 deri 10 dukatë ari”, vazhdonte usta Nazifi me këto njoftime, duke shtuar se “Largësia më e madhe e hedhjes së plumbit arrin deri 852 metra, ndërsa mekanizimi i shkrepjes i përket sistemit të bllokut të shulit, që ulet poshtë me anën e një leve”.

          “Po, si janë këto që do të vijnë nga Austria?”, pyeti Baba Dijetari.

          “Ta them të drejtën, ato janë për një shkallë më të mira se këto të vendit”, ishte i prerë usta Nazifi, duke pasur kujdes që të mos e dëshpëronte Beun e Stambollit, për faktin se pushkët i kishte siguruar nga armiqtë e Perandorisë osmane.

     Pas këtyre fjalëve, Baba Dijetari brofi beftë në këmbë, përshëndeti usta Nazifin me një “Ejvallah!” dhe doli si plumb nga dera e dyqanit. “Tash shkojmë të inspektojmë ndërtimin e Garnizonit ushtarak!”, i tha shkurt Malësor Dedës dhe u drejtua nga rruga kryesore me kalldrëm, andej nga lind dielli. Aty ku përfundonin shtëpitë e fundit të Kasabasë, kishte ngritur shtat një godinë dykatëshe, që ende ishte në formën e karabinasë. Thërriti mjeshtrin kryesor, një i komunitetit vlleh që kishte ardhur nga një katund në parzëm të vargmaleve, larg një ditë e një natë më këmbë. Shkëmbyen disa fjalë që s’kuptoheshin nga larg, ku ishte ngulur Malësor Deda dhe nuk mund të kuptohej diçka as nga gjestet e shumta të krahëve e duarve që përcillnin bisedën rreth ndërtimit.

     Në shtëpinë e bukur si pallat të pronarit të Bujtinës së Kasabasë, Hafëz aga Hajrizit, pas do përjetimeve dramatike shkaku i vajzës së vetme, çdo gjë dukej se ishte kthyer në normalitet. Hanifja, ajo vashë e robëruar nga një dashuri e ndaluar, po shëmbëllente nga ngazëllimi; një kthesë e madhe fatlume kishte ndodhur në pamjen e fytyrës së saj, të cilën prindërit assesi nuk mund ta zbulonin, por meqë edhe ata ishin të kënaqur nga kjo gjendje e bijës së tyre, s’e ngushtonin fort me pyetje vend e pavend. Ajo, meqë ende ishte këmbë e krah në allçi, pas asaj fatkeqësie, s’donte t’i shkel rekomandimet e doktorit që të pushojë në shtrat së paku dyzet ditë. Tashmë, kur e puthiste kokën në atë jastëk të butë prej pendlash, rehatohej shpirti i saj i përvuajtur nga një zjarr që s’shuhej në zemrën e saj, ngase në ndërkrye ruante fshehur letrën përplot shpresë që i kishte dërguar Baba Dijetari, ndaj dhe ndihej sikur e kishte atë djalosh nga Stambolli në shtrat pranë saj.

     Rrugës kryesore, nga sheshi për në Postehane, andej prej nga asnjëherë s’vinin rrezet e diellit, Malësor Deda bënte një hap sa për dy, që ta kapte vaktin që mund ta humb, për ta dërguar atë tekst telegrafi që Baba Dijetari i drejtonte Sulltanit, me një kërkesë urgjente. Sapo kreu punë, te dera iu ngjitën dy të rinj të panjohur, me leshra të gjatë në krye e me mjekër katran të zezë, shtrëngonin fortë për bërrylash atë bir Malësie, që kishte pirë ujë bjeshke. Sapo tentoi të lirohet prej tyre, njëri syresh nxori pistoletën dhe e ngjiti mu në kurriz, duke e shtypur fuqishëm: “Ec, or pizeveng, mos lëvrij shumë se t’i japim trutë në pëllëmbë të dorës…!”, shpërtheu egërsisht ky që mbahej më trim. Se nga e shpinë Malësor Dedën, askush nuk e pa dhe s’e dëgjoi. U tret gjithë ai njeri nën duart e hajnave.

     Në një ahur të lagjes së Potokut u mbyllën me vringëllimë shpërthyese dyert e mëdha. Hapësira ishte bukur e madh, me lartësi sa tre trupa njeriu, ku dukeshin qeramidhet e vjetra me shumë myshk. Në shtyllën kryesore e lidhën Malësor Dedën, këmbë e duar. Pastaj morën në pyetje: “Na trego për Baba Dijetarin, siç e quani ju, atë pizeveng prej Stambolli, pse ka ardhur e si ka ardhur e për kënd po punon, e pse po shënon gjithçka në atë defterin e tij…!?”, shkrepën fjalë që të dy përnjëherësh. Malësor Deda nuk nxori zë, jo, assesi nga frika, ishte i fuqishëm ai, por më shumë donte t’i provokojë me heshtje, për të nxjerr në shesh qëllimet e tyre, se kush ishin e çka ishin. “Çka je lidh me atë njeri, si miza në bisht të kalit, a nuk sheh se Perandoria osmane po jep shpirt, mbaron, përfundon kjo robëri, së shpejti fillon lufta, hiq dorë prej tij, shpëtoje veten dhe familjen…!”, morën paksa me të mirë. Njëri prej tyre që dridhej nga nervat, ngjiti gishtat e njërës dorë në nofullën e tij, shtrëngoi fortë, por ky nuk nxori zë. Kur i dha një të sharë në adresë të familjes, ky, me një të fryrë të fuqishme prej goje, ia ngjiti gjithë atë shkëlbozë në fytyrën e tij. Ai me gjithë forcën që kishte, me grushtin e shtrënguar goditi ndër brinjët e kraharorit, aty ku ndahen në njërën dhe anën tjetër, por ky sërish dru se dru, s’lëvizi fare, goditi edhe një, edhe një, edhe një…kurrgjë! “Po ky qenka si shkëmbi…do kemi shumë punë me këtë njeri”, shfryu me mallkim dhunuesi duke iu drejtuar atij që i rrinte prapa tij. Morën një fashë ia mbyllën gojën, i rrasën një thes në kokë deri në supe dhe ashtu të lidhur këmbë e duar për atë shtyllë, e lanë të vetëm e shkuan pa asnjë shpjegim.